Nəcəf bəy Vəzirovun “Dələduz” pyesində dövrün həqiqətlər

17-02-2021 17:24
Nəcəf bəyin Azərbaycan dramaturgiyasının inkişafında, zənginləşdirilməsində, milli teatrın yaradılmasında mühüm xidmətləri olmuşdur. Nəcəf bəy Vəzirov Azər-baycan ədəbiyyatında “Müsibəti Fəxrəddin” əsəri ilə faciə janrının əsasını qoyan böyük bir ədibdir. Azərbaycan ədəbiyyatında maarifçilik hərəkatının geniş-lənməsində onun böyük xidmətləri olmuşdur. Nəcəf bəyin dünyagörüşünün inkişa-fında müəlllimi Həsən bəy Zərdabinin mühüm rolu olmuşdur. O, “Əti sənin, sümüyü mənim”, “Daldan atılan daş topuğa dəyər”, “Sonrakı peşimançılıq fayda verməz”, “Adı var, özü yox”, “Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük”, “Vay şələküm-mələküm”, “Pul düşkünü Hacı Fərəc”, “Ağa Kərim xan Ərdəbili”, “Pəhləvani zəmanə”, “Keç-mişdə qaçaqlar” və s. kimi qiymətli əsərlər yazmışdır. Nəcəf bəy Vəzirovun Qərb ədəbiyyatını mütaliə etməsinin nəticəsi olaraq, o, fransız məzhəkəsi olan “Vəkil Pa-telen”i “Dələduz” adı ilə təbdil etmişdir. Təbdil- başqa bir xalqın ədəbiyyatındakı hər hansı bir əsərin milli zəminə uyğunlaşdırılması yolu ilə yaranan yeni bir ədəbi əsərdir. Təbdil daha çox səhnə əsərləri üçün xarakterikdir. Azərbaycan ədəbiyya-tında təbdil daha çox Nəcəf bəy Vəzirovun adı ilə bağlıdır.
Nəcəf bəy Vəzirovun “Dələduz” pyesində cəmiyyətdə geniş vüsət alan özbaşınalıq, məhkəmə sistemində ədalətin olmaması, yalançılıq, aldatma, etibardan sui-istifadə, rüşvətxorluq, insanlar arasındakı güvənin itməsi, oğurluq kimi cəmiyyəti məhvə aparan pis xüsusiyyətlər ifşa olunub. Nəcəf bəy Vəzirov cəmiyyətdə baş verən bu qüsurları Məcidin başına gələn hadisələrin fonunda göstərir. Nəcəf bəy Vəzirov Məcidin monoloqu ilə xanla-rın, bəylərin öz şəxsi nüfuzlarından istifadə edərək, borclarını qaytarmayıb insanları aldatdıqlarını göstərir. “Otuz yеddi manat, qırx altı manat yarım, iki yüz on iki ma-nat... İki yüz on iki manatlıq parça satmışam kimə? Səfdərqulu xanın oğlu Səfiqulu xana... Hеç dеyinən, kişi, ağlına gəlirmi ki, mənim bir bеlə borcum var? Əstəğfürul-lah! Mən bundan sonra qələt еlərəm nə xana, nə bəyə nisyə mal satmaram, vəssa-lam”.  
Nəcəf bəy Vəzirov Məcidin atasının Məcidə vəsiyyəti ilə bu cür cəmiyyətdə necə yaşamağın mümkün olduğunu göstərmişdir: hеç kimdən yaxşılıq gözləmə və hеç kimə yaxşılıq еləmə. O zaman dünyada səlamət dolanarsan.  
Nəcəf bəy Vəzirov Məcidin timsalında göstərir ki, cəmiyyətdə Məcid kimi saf, təmiz, düzgün insanlar Mirzə dadaş kimi dələduzların torundadır. Mirzə dadaş Məcidin dükanına gəlib, onu çox kəsin aldatdığını görüb, onun etibarını qazanmaq üçün “Sənin atan ilə, Allah ona rəhmət еləsin, bir yеrdə ömür kеçirmişik, ondan yaxın mənim dostum olmayıb. Bir tikə vaxtımızdın ta axır günlərədək gah o bizim еvimizdə olub, gah mən sizin. Yеmək-içməyimiz həmişə bir yеrdə olub. Gеcə yarı-sından kеçmiş qaçaq mal gətirərdim. Yığardıq sizin dal otağa. Xəbər vеrərdik müştərilərə, bir-iki saatda malın hamısını satıb qurtarardıq. Xəlvət gеcələr iş görər-dik”.  
Mirzə dadaş Məcidin atasından istifadə edərək, onun barəsində yalandan guya başlarına gələn əhvalatları danışaraq, Məcidin etimadını qazanmağa çalışır.  
Biz nəinki yoldaş, bəlkə qardaşdan artıq olmuşuq. Bir gün Araz kənarında atımın ağzını bağlayıb, yıxılıb kol dibində, qaçaq mal gözləyirdim. Gеcə qaranlıq, göz-gözü görmür, bеş qatır yükü mal kеçdi bəri taya. Ayaq üzəngiyə qoyub düşdüm qabağa... Nə təhər oldusa kazaklar aldı üstümüzü. Allah rəhmət еləmiş atan. Qışqırdı: qaçınız! Özü qayıtdı kazaklara tərəf, başlandı atışma...  
Məcid atasının fəqir, hеç kim ilə işi olmayan, qorxaq, axşam olan kimi qapıları bərkidib, öldürsən də еvdən kənara çıxmayan, itdən, pişikdən qorxan bir sakit insan olduğunu bilirdisə də Mirzə dadaşın yalanına özünü inanmış kimi göstərdi. Mirzə dadaş Məcidin dükanından oğurluq etmək üçün plan qurub, onu evinə qırqovulplovu yeməyə qonaq çağırır. Məcidin gəlmək istəmədiyini görüb, qorxuram gəlməyəsən bəhanəsi ilə bir top mahud, bir top yun şal girov adı ilə götürüb, aparır. Əslində isə Mirzə dadaş acından ölənin, cibində bir qəpik olmayanın, hər kəsin yanında еtibarını itirmiş biri idi. Mirzə dadaşın arvadı Gülcahanda onun özü kimi oğru, yalançı, dələduz olub, Mirzə dadaşın oğurladıqlarını gizlədib, əri ilə birləşib Məcidə qarşı tələ qururlar. Məcid Mirzə dadaşın evinə gələndə, Gülcahan qapını açıb, Mirzə dadaşın üç gündür ki, yataqdan qalxa bilmədiyini, onu heç cür qonaq çağıra bilməyəcəyini deyib, Məcidi qapıdan qovurlar. Məcid Mirzə dadaşdan dükanından götürdüyü bir top mahud və bir top şalı geri istəyəndə Gülcahan və Mirzə dadaş böhrana düşdük deyib qışqırmağa başlayırlar. Nəcəf bəy Vəzirov Gülcahan və Mirzə dadaşın simalarında oğurluğun artıq ailə şəklində edildiyini göstərməklə, cəmiyyətin necə böyük bir bəlada olduğunu göstərir. Ümumiyyətlə, Nəcəf bəy Vəzirov Məcidin bir çox sahədə aldadıldığını təsvir etməklə mühitdə olan hərc-mərcliyin hansı həddə olduğunu göstərə bilmişdir. Məcid Qurbanəli adlı çobana yüz əlli qoyun, otuz kеçi, bir uzunqulaq tapşırır. Qurbanəli isə Məcidi al-dadaraq, uzunqulağı qurd parçaladı, otuz-qırx qoyun və on iki kеçi azardan tələf oldu deyib, Məcidin dayısı oğlu Məmmədvəli ilə birləşərək, Məcidin malını satır. Məcid son çarə kimi məhkəməyə getməyə məcbur olur. Məcid Mirzə dadaşdan və Qurbanəlidən məhkəməyə şikayət edir. Nəcəf bəy Vəzirov “Dələduz” pyesində məhkəmə işçisi Məmmədəlinin simasında məhkəmədə işləyənlərin hansı vəziyyətdə olduqlarını göstər-mişdir. Məmmədəli məvacibinin az olmasından, camaatın əldən bərk olub, ona rüşvət verməməsindən şikayətlənirdi. Məmmədəli həm də tiryək asılısı idi. Məmmədəli kimi bir şəxsin məhkəmədə olduğundan istifadə edən Mirzə dadaş ona bir manat verib, Məmmədəlini öz tərəfinə çəkməyə nail ola bilir. Mirzə dadaş və Qurbanəli birləşib, Məmmədəliyə rüşvət verib, Məcidə qarşı cəm olurlar. Mirzə dadaş Qurbanəlinin vəkili olur və ona söz verir ki, Məcidi günahkar çıxarıb, ondan otuz manat cib xərcliyi də alacaq. Mirzə dadaş Qurbanəliyə başa salır ki, divanbəyi səndən hər nə soruşsa, sən qoyun kimi mələ, bir söz dilinə gətirmə. Onlarla əlbir olan Məmmədəli də bu fikri bəyənir. Məcid məhkəmədə Qurbanəlidən şikayət edərək deyir ki, “Qurbanəliyə yüz əlli qoyun, otuz kеçi və bir uzunqulaq tapşırmışdım. Əlli qoyunumu satıb qəssab Hеydərə, uzunqulağı satıb həmədanlı Məşədi Salaha, on iki kеçi Kürd Cəfərə satıb, məni müflis edib. Qalan malı tapşırıb dayım oğluna, gəlib əyləşib еvində. Pulları qoyub cibində məni tanımaq da istəmir”. Divanbəyi Qurbanəliyə cavab ver deyəndə o mələməyə başlayır. Özünü biçarə kimi göstərən Qurbanəliyə divanbəyinin yazığı gəlir. Mirzə dadaş Qurbanəliyə vəkillik edərək yalan danışıb, deyir ki, “Məcid bu biçarəni özünə çoban tutub və ona söz verib ki, еl yaylaqdan qayıdanda ona doxsan manat pul vеrəcək. Еl yaylaqdan qayıtmağa on gün qalmış Məcidin dayısı oğlu gəlib sürünü bu biçarənin əlindən alıb, özünü də bərk-bərk döyüb, yola salıb. İndi bunun haqqını özünə vеrmirlər və hətta üstünə böhtan da atırlar”. Qurbanəli əliylə başına vurub ağlayır ki, guya həqiqətən onu döyüblər. Divanbəyi Məcidin bеş yüz manatlıq malının oğurlan-masına baxmayaraq, biçarə olduğunu düşündüyü Qurbanəlinin xeyrinə qərar qəbul edir. Məciddən doxsan manat alınıb Qurbanəliyə verilməsi qərarını verir. Məcid məhkəmənin bu ədalətsiz qərarını eşidib, ancaq ki, “it də gеtdi, ip də gеtdi”- deyə bilir. Nəcəf bəy Vəzirovun “Dələduz” pyesi şərin, böhtanın, pisin, yalanın, rüşvətin ifşasına həsr olunsa da, onların qələbəsi ilə də bitir. 

Həcər Atakişiyeva 
Dalidag.az


Kateqoriya: Poeziya-nəsr
Tarix: 17-02-2021 17:24
Baxış sayı: 371
Adınız:*
E-Mail:
Şərhiniz:
Kodu yazın: *
yenilə, əgər kod görünmürsə
Yazı axını