• -Quran əhlisən ?
• -Bəli.
• -“Yasin” oxuya bilərsənmi ?

      Seyid Qasım sərt baxışlı Mircəfər Bağırovun  sualından sonra bir az toxtayır. Yaxşı avazı olduğundan“Yasin” surəsini əzbər oxuyur.  Mircəfər Bağırov isə eynəyini alnına qaldıraraq  maraqla qulaq asır.  Seyid Qasım  surəni axıra qədər oxuyub qurtarandan sonra birinci katib eynəyini gözünün üstünə endirir,şəhadət barmağını qabağa uzadaraq  arxa qapını göstərir: “Keç o biri otağa ,sənin barəndə əməkdaşlara tapşırıq verəcəyəm...”

    Birinci katibin onun ürəyəyatımlı avazından , “Yasin”i  əzbər oxumasından razı qaldığını hiss etsə də , Seyid Qasım  cəzasının yüngülləşməyəcəyini bilirdi. O,dindirilmə otağına  aparılan  məhbus yoldaşları kimi tezliklə güllələnəcəyini güman edirdi. NKVD əməkdaşının müşayiəti altında göstərilən otağa keçərkən  Bağırovun amiranə şəkildə söylədiyi  sözlər qulaqlarında cingildəyir. Qorxu və həyəcan içərisində otağa  daxil olur. 

    Bir neçə yüksək çinli məmurun oturduğu  həmin otaqda Seyid Qasım ayaqüstə gözləyir,onu gətirən NKVD əməkdaşı da yanında dayanır.  ən yaxın masanın arxasında əyləşən məmur qarşısındakı qeydiyyat vərəqinə  baxaraq dillənir: “Səni buradan öz kəndinizə aparacaqlar,lakin bundan heç kəsin xəbəri olmamalıdır. Kəndə gecə saatlarında ,camaat yatandan sonra daxil ola bilərsən.  Çatan kimi  gecə ikən arvad-uşağını götürüb  oranı tərk etməlisən,sizə aid maı-mülklə bağlı məsələləri isə hökumət həll edəcək.”

   NKVD əməkdaşları Seyid Qasımı Ağdamdan birbaşa  Başlıbelə aparırlar. Tapşırığa uyğun olaraq , kəndə gecə yarıdan keçəndən sonra çatırlar.  Həmin gecə onu ailəsi ilə birlikdə kənddən çıxarırlar.  Qasım kişiyə özünün ilxısından cəmi bir at və  azyaşlı qızı Tamam üçün  bir yorğan verirlər.  Kənddən o qədər tələsik çıxırlar ki , hətta ən yaxın qohumları ilə  görüşmək imkanı olmur. 

   Seyid Qasımın gizli şəkildə Başlıbelə gətirilməsi  və ailəsi ilə birlikdə  sürgün edilməsindən nəinki  kənd camaatının , hətta  ən yaxın qonşularının da xəbəri olmayıb. Ertəsi gün isə ailənin bütün əmlakı , o cümlədən  ona məxsus olan dəyirman ,mal-qara və ev əşyaları müsadirə edilib...

   Başlıbeldən çıxarkən Seyid Qasımın ailəsi 6 nəfərdən ibarət olub: özü,həyat yoldaşı Əziz ,31 yaşlı qızı Zinyət , 14 yaşlı oğlu Məhəmməd , 7 yaşlı qızı Güllü  və 4 yaşlı qızı Tamam. Onların hara aparıldığı ,hansı taleyi yaşadıqları barədə heç bir xəbər verilməyib. Hətta ən yaxın qohumları gizli şəkildə  onların axtarışına çıxsalar da , heç bir məlumat öyrənə bilməyiblər.

   NKVD əməkdaşlarının Əzimovlar ailəsinin yerli hökumət nümayəndələrinin iştirakı ilə  Kəlbəcərin Mərcimək və Ağqaya kəndləri arasındakı “Pələngə” adlanan meşəlik əraziyə gətirildiyini  və yeraltı daxmalarda   gizli yaşadıqları barədə çox az adam məlumatlı olub.  Hökumətin qorxusundan heç kəs bu barədə danışmaq istəmirmiş.  Çünki NKVD-nin gizli agentləri vasitəsi ilə nəzarət altında saxlanılan  ailəyə yaxınlıqda yerləşən  Mərcimək kəndinin əhalisi ilə  ünsiyyətdə olmaq qadağan edilmişdi.  Ailənin başçısına isə daha ağır cəzaya  məhkum edilməkdən qorunmaq üçün mümkün qədər gizli yaşamaq ,hətta  örüş sahələrində mal-qara otaran çobanların gözünə görünməmək tapşırılıb... 

   1938-ci ilin axırlarında  isə Əzimovlar ailəsinin  Başlıbeldən 70-80 kilometr uzaqda,insan ayağı dəyməyən sıx meşəliklə əhatə olunmuş qazmzlarda yaşadığı , xüsusi xidmət orqanlarının gizli nəzarəti altında olduğu,ətraf aləmdən tamamilə təcrid edildiyi barədə ziddiyyətli xəbərlər dolaşmağa başlayıb.  Başlıbeldə qalan ən yaxın simsarları şayiələrin arxasınca onların sorağına düşsələr də , heç bir məlumat öyrənə bilməyiblər.

   1942-ci ildə Əzimovlar ailəsinə  ağır itki üz verir.  Mal-mülkü əlindən alınandan sonra doğma el-obasından uzaqda sürgün ömrü yaşayan  Seyid Qasımın qızı  Güllü 12 yaşında  ağır xəstəlikdən vəfat edir.   Cəmi bir ildən sonra özü də faciəli şəkildə dünyasını dəyişir. Mənfur sovet hökumətinin  “qulak” damğası ilə cəzalandırdığı  Seyid Qasımın taleyinə həyatı kimi məşəqqətli ölüm yazılıbmış...

   Seyid Qasım  sürgün olunandan sonra ilk  dəfə gizli şəkildə Başlıbelə getmək istəyir. Gecə ikən Zülfüqarlı kəndindən bir qədər yuxarıda  atla çayı keçərkən daşqın selə əhəmiyyət verməyib. Sel güclü olduğundan at çayın ortasında büdrəyib,suya qərq olan Qasım kişi nə qədər çalışsa da xilas ola bilməyib.  Ertəsi gün yoldan keçənlər  çayın kənarında meyiti tanıyıblar və Başlıbelin ən hörmətli adamlarından sayılan  Cavad Qasımova xəbər veriblər. Cavad müəllim mərhumun qan qohumu olan  və rayonda mühüm vəzifədə çalışan  Həsən Bağırovla birlikdə  Zülfüqarlıya gedərək  Qasım kişini həmin kəndin qəbiristanlığında dəfn ediblər.

   Ailə üzvləri dəhşətli hadisədən xəbərsiz idi. Başlıbeldəki qohumları isə Qasım kişinin faciəli şəkildə həlak olduğunu eşitmişdilər. Cavad müəllimlə Həsən Bağırov  hadisə barədə kəndə məlumat göndərmişdi. Onlar mərhumun dəfnindən sonra Əzimovlar ailəsinin axtarışına çıxsalar da ,yenə nəticə əldə edə bilməmişdilər.
   Qasım kişinin ölümü həm ailəsi ,həm də Başlıbel camaatı üçün uzun müddət sirr olaraq qalıb.  Mərhumun  ailə üzvlərinin harada , hansı şəraitdə və şərtlər altında yaşadıqlarını heç kəs bilmirdi...

    Əbdüləzim oğlu  Qasım Zülfüqarlıda  selə qərq olanda onun böyük qızı  Zinyət ailəli idi,o,Ağqaya kəndindən Şahmalı adlı şəxslə evlənmişdi.   1943-cü ilin payızında isə oğlu Məhəmməd həmin kənddən  Püstə xanımla ailə qurub,onların izdivacından 6 övladları dünyaya gəlib-Şükufə ,Məhyəddin ,İslam ,Nurəddin ,Yasin və  Cahangir.

    İxtisasca müəllim olan və hazırda Bərdədə yaşayan  İslam Seyid Məhəmməd oğlu Əzimov  atasından eşitdiklərini xatırlayır: “Atam erkən yaşlarında valideynləri və bacıları ilə birlikdə kənddən didərgin salınmışdı,uşaqlıq və gənclik illəri qəriblikdə ,çox ağır çətinliklər içərisində keçmişdi.  O,öz xatirələrini heç vaxt bizimlə bölüşmək istəmirdi.   Hətta bu barədə soruşanda müxtəlif bəhanələrlə mövzudan yayınırdı,bütün ömrünü nisgil içərisində yaşadı.  Atamın dediyinə görə  Seyid Qasım babam çox varlı və imkanlı adam imiş,onun 8 atı ,40-50 baş sağılan inəyi ,100-ə yaxın subay malı , 12 öküzü və qoyun sürüsü olub.   Bir neçə il davam edən amansız təqiblərdən sonra kəndə gələn hökumət nümayəndələri onun mal-qarasını , var-dövlətini əlindən alıb,özünü və ailəsini sürgün ediblər.  Mircəfər Bağırovla təsadüfi görüş babamı uzaq Sibirə  göndərilməkdən ,hətta güllələnmək təhlükəsindən xilas edib. Onlar “Pələngə” meşəsində yeraltı zirzəmidə gizli yaşamaq  məcburiyyətində qalıblar. Həmin yeraltı sığınacağı Seyid Qasımın bacısının əri ,rayonda böyük nüfuz sahibi olan  mərciməkli Mədət kişinin vasitəsilə tapıblar.  Onların gizli yaşayışı uzun illər davam edib. Yalnız Stalinin ölümündən sonra repressiyalara məruz qalmış  sovet vətəndaşlarına  bəraət verilməsi ilə əlaqədar atamgil də gizli yaşayışdan yavaş-yavaş azad həyata keçiblər.

    1959-cu ilin payızında  Ağqayadan Çərəkdara köçdük. Çərəkdarda yaşayan vaxt ,səhv etmirəmsə ,1963-cü ildə atamdan yaşca xeyli böyük olan  bir kişi at belində bizə qonaq gəlmişdi. O,tövlədəki buxarının qabağında oturub atamla xeyli söhbət etdi.  Onda mən və bacım kiçik olsaq da çox şeyi başa düşürdük,onların arasında gedən söhbətə qulaq asmaq istəyəndə bizi qovurdular. Gələn qonağın kim olduğunu bilmirdik,amma anam bizə “atanın həmkəndlisidir”,-demişdi.   Onların söhbətinin nə vaxt qurtaracağını səbirsizliklə gözləyirdik,dərdli danışdıqlarını ,tez-tez kövrəlib ağladıqlarını görürdük.   Həm də qərib olduğumuza görə o kişini özümüzə doğma  adam hesab edirdik.  Hərdən çıxıb “Ev damı”nın bacasından onlara qulaq asmaq istəsək də , nə danəşdıqlarını eşidə bilmirdik. Həmin  kişi gecənin yarısınadək atamla söhbət elədi,gecədən xeyli keçmiş atam da  atını minib onunla birlikdə  Çərəkdarı tərk etdi.  Üç-dörd gündən sonra atam  iki atla geri qayıtdı,atın birini minmişdi , digərinə isə arı godu ( o dövrdə arı yeşiklərini içi oyularaq  nehrə şəklində hazırlanan ağac qabığı əvəz edirmiş və adına  “arı godu” deyərmişlər) və başqa şeylər yükləmişdi.  Arı godunun işərisində silah-sursat,o cümlədən beşatılan tapança da vardı.  Seyid Qasım  “qulak” edilməzdən əvvəl  evdəki silah-sursatı , qızıl-zinyət və digər  əşyaları keçəyə bükərək kənddə “Armudun boynu” deyilən yerdə  torpağa basdırıb.  O vaxt biz uşaq idik,sonradan anladıq ki ,Çərəkdardakı evimizə qonaq gələn kişi Seyid Qasım  babamla əlaqəli adam olub,deyəsən ,babamgilin subay naxırına çobanlıq edirmiş.  Babam 30-35 baş  subay mal-qaranı aparıb  Şuşada satıb geri qayıdarkən həmin adam kəndin girişində onun qabağına çıxaraq  hökumət adamlarının Başlıbeldə olduğunu xəbər verib.  Babamın ölümündən bir neçə il keçəndən sonra atam Başlıbelə gedib onun  “Armudun boynu”nda gizlətdiyi əşyaları,o cümlədən “Mauzer” tapanşasını və patronları gətirmişdi. Atamın gətirdiyi arı godunun içərisindəki külçələr uzun müddət ailəmizin əlindən tutdu.  Bununla belə , atam ömrünün sonuna qədər sovet hökuməti ilə barışmadı,onun heç əmək kitabçası da yox idi.  Repressiya qurbanlarına bəraət veriləndən sonra onu Gözlübulaq kənd orta məktəbinə  Azərbaycan dili-ədəbiyyat müəllimi  təyin etsələr də ,cəmi bir neçə gün işlədi,məktəbdə sovet təbliğatını görəndən sonra işdən imtina etdi.  Deyirdi ki ,sovet hökuməti atamın mal-mülkünü əlindən alaraq bizi didərgin salıb,indi mən hər şeyi unudub  hökumətin təbliğatını apara bilmərəm...”

    Məhəmməd kişi Başlıbelə gedib-qayıdandan sonra  ailənin dolanışığı xeyli yaxşılaşıb.  Lakin Seyid Qasımın  (1884-1943) “Armudun boynu”nda gizlətdiyi qiymətli əşyaları gətirməkdə ona kömək edən adam haqqında heç kəsə danışmayıb,onun kimliyini övladlarından da gizli saxlayıb.  Yalnız ortancıl oğlu İslamla hərdən söhbət edər,beşinci-altıncı sinifdə oxuyanda ona maraqlı əhvalatlar danışarmış. O, keşmişdə olanlar barədə susmağı  daha üstün tutub.  

    İslam Əzimov atasının Abdulla və Şəfi adlı ləzgi dostlarını da xatırlayır.  Onlardan biri Dağıstandan ,digəri Ağdərənin Canyataq kəndindən olub.  “Atam babamın gizlətdiyi qiymətli əşyaları  gətirəndən sonra onları  Abdulla və Şəfi kişinin köməyi ilə  sataraq  uzun illər ailəsini dolandırdı.  Hər il yazda ləzgi dostları gələndə Başlıbeldən gətirdiklərindən onlara verirdi ki, aparıb satsınlar. Onlar isə bir neçə gün sonra Çərəkdara qayıdaraq satdıqları qiymətli əşyaların pulunu atama verirdilər. Çox qiymətli əşyalar idi , birini satanda  az qala bir illik ehtiyacımızı ödəyirdi. 1986-cı ildə dəmir parçasını xatırladan sonuncu qızılı  satmaq üçün mənə verərək dedi ki ,qoy bu miras evdən qurtarsın.  Həm də artıq böyümüşdük,dolanışığımız  pis deyildi. Sonuncu qızılı mənə verdiyini bəlkə də evdə heç kəs bilmirdi.  

    Babamdan bizə  qalan qiymətli əşyalar arasında daş-qaşla , gümüş pullarla bəzədilmiş  kəmər də var idi.  Qadın üçün  bel kəmərinin  üstündə dəmir pullar da vardı-qızıl onluq və iyirmibeşlik.  Həmin pulların hamısını xərcləmişdik,biz böyüyəndən sonra atam kəməri də satdı. Təəssüf ki , qiymətli  əşyaların gətirilməsində atama kömək edən adamın kimliyini öyrənə bilmədik, heç olmasa,onun övladları ilə ünsiyyət qurmaq istəyərdik. Amma atam həmin sirləri bizimlə bölüşmürdü. Görünür,hələ də nədənsə ehtiyat edirdilər. Çünki atamgil  çox çətinliklər görmüşdü.Sonralar da qardaş-bacı bir kənara çəkilib öz aralarında danışıb ağlaşırdılar. Əsasən də Zinyət mamamla  gizlinə çəkilib  saatlarla söhbət edirdilər.  Bizi görən kimi söhbəti dəyişib başqa mövzuya keçirdilər.

   Atam deyirdi ki ,Seyid Qasım babam Başlıbeldə gizlətdiyi əşyaları üç  bərabər hissəyə bölübmüş. Birini öz adına , birini atamın , digərini isə həmin əşyaların gətirilməsində atama kömək edən kişinin adına. Heyif ki , babamın pay ayırdığı həmin adamı bir daha görmədik,onları bir-birinə hansı tellər bağladığını öyrənə bilmədik. O qədər kədər  və ağrı-acı görmüşdük ki , keçmişdə olanları bir daha  həyatımıza gətirmək istəmirdik,böyüyəndən sonra isə atam icazə vermirdi.    

   1960-cı illərdən sonra kəndlə əlaqələrimiz qismən bərpa olundu. Hətta Çərəkdara  köçəndən sonra babamın qohumlarından bizə gəlib-gedənlər var idi : Həsən Bağirov , Cəlil Qasımov, atamın xalası uşaqları Fəttah oğlu  Müzəffər , Sadıq ,Məhəmməd ,Əyyub qardaşları, Səməd kişi və oğlu Ələkbər ,Aşıq İmran...

   Qasım babamın Başlıbelə gedərkən Zülfüqarlıda selə qərq olması və bir gün sonra meyitin  çayın qırağında tapılaraq  dəfn olunmasını  da Həsən əmi  Çərəkdara gələndə söyləmişdi.  O, Kəlbəcərdə işləyərkən  Bakıdan rayona qayıdanda yolüstü  Çərəkdara dönüb bizə baş çəkər ,hal-əhval tutardı.  Onu özümüzə doğma əmi hesab edirdik.  Ən çətin məqamlarda o,əlimizdən tutub , bacıma elçi gələndə , mənim elçiliyimdə  ağsaqqal kimi  başda oturub.   Kəlbəcərdə Başlıbel kəndindən olan vəzifə sahibləri -  Qənimət Rzayev ,Aydın Əzimov ,Məhəmməd Salahov , həmçinin ictimai-iaçə xidmətində çalışan Zöhrabla məni  Həsən əmi tanış eləmiş , ata-babamın el-obadan  niyə uzaq düşdüyünü onlara söyləmişdi.  Səməd kişi də tez-tez gələrdi, kiçik yaşlarımda  “Qurani-Kərim”dən  ayələr oxumağı ondan öyrənmişdim.  Həmçinin Aydın Əzimovla  çox yaxın münasibətlərimiz vardı,o da Qarabağa gedib-gələndə  yolüstü bizimlə görüşürdü. Bir şey lazım olanda atam onları kağıza yazıb verər,o da alıb göndərərdi”.

   1980-ci illərdə  Seyid Qasımın Çərəkdarda yaşayan övladları ilə  Başlıbel camaatı arasında  əlaqələrin bərpası üçün  yeni imkanlar yaranıb.  Məhəmməd kişi oğlanlarından birinin öz ata-baba yurdunda –“Əbdüləzim oğlu Qasımın dəyirmanı” adlanan yerdə ev tikməsini və orada yaşamasını arzulayıb. O,1985-ci ildə  Həsən Bağırovun tövsiyyəsindən sonra arzusunu həyata keçirmək istəsə də ,sovet hökumətinin dağılması,Qarabağda erməni separatizminin baş qaldırması Əzimovlar ailəsinin planlarını pozub. 

“Atam çox istəyirdi ki ,babamın yurdunda bir komamız olsun,camaatla qaynayıb-qarışaq.  Amma bir dəfə də  olsun ,ora gedə bilmədik. O, içindəki nisgili heç kəslə bölüşmürdü.  Atamgil faciəli,ağrılı-acılı həyat yaşamışdılar,6 nəfərlik ailənin hamısı pərən-pərən düşdü. Doğma yurdundan didərgin salınandan sonra  babamın həyat yoldaşı  Əziz nənəm xəstələndiyinə görə onu öz istəyi ilə  Qubadlının Mollu kəndində  yaşayan qohumlarının yanına  aparıblar. Aradan bir ay keşməmiş oradaca dünyasını dəyişib,məzarı da Molludadır. Güllü mamam çöldə-biyabanda yaşadıqları dövrdə çətinliyə, şəraitsizliyə tab gətirməyərək erkən yaşlarında dünyasını dəyişib, Seyid Zinyət mamam ailə  qurandan sonra Ağqayadan Çərəkdara  köçdülər. Babamın kiçik qızı seyid Tamam isə  Tərtərin Böyük Mamırlı kəndinə gəlin köçmüşdü.  Tamam mamam ildə bir neçə dəfə  Qubadlının Pircahan sovetliyində yaşayan  xalasıgilə gedər, anasının məzarını ziyarət edib qayıdardı. Sovet hökuməti dağılandan sonra  başımız təzəcə açılmışdı ki , əvvəl Kəlbəcər, ardınca da Qubadlı işğal olundu.  Uşaqların bəzisi Əziz nənəmin məzarını bir dəfə də ziyarət edə bilmədilər “, - deyə  İslam Əzimov  kədər və təəssüf hissi ilə bildirir.

   Elxan Salahovun qələmə aldığı bu ürək dağlayan insan taleyinə aid sənədli  hekayəni  həyəcansız oxumaq mümkün deyil.  Bütöv bir ailənin başına gətirilən  faciəni qələmə almaq jurnalist üçün  o qədər də asan başa gələn bir iş deyil.  Jurnalist bu hadisələri qələmə alarkən bir daha həmin ağrı-acını daxilən yaşayır və hadisələrin iştirakçısına çevrilir.  Uzun illər  böyük bir kənd əhalisi üçün qaranlıq qalan Seyid  Əbdüləzim oğlu Qasımın özünün və ailə üzvlərinin gizli həyat səhifəsinin aydınlaşdırılmasında göstərdiyi xidmətlərə görə Elxan Salahova dərin təşəkkürümüzü bildiririk.

Oqtay  SALAHLI ,         

Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü