DAĞLAR QOYNUNDAKI ŞƏHİD MƏZARLIĞI ABADLAŞDIRILDI
Kəlbəcər rayonunun Başlıbel kəndindəki Şəhidlər qəbiristanlığında həmin kəndin yetirməsi, xeyriyyəçi Arif Süleymanovun təşəbbüsü və maliyyə dəstəyi ilə  yenidənqurma işləri davam edir. 
 Bu günlərdə  Arif Süleymanovun rəhbərliyi ilə Şəhidlər qəbiristanlığının giriş hissəsini yeni körpüyə birləşdirən pilləkən inşa olundu. Çətin relyefli dağ şəraitində tikinti işləri aparmaq olduqca  ağır zəhmət tələb etsə də bu işin həyata keçirilməsində iştirak edən bütün insanlar həvəslə çətinliklərin öhdəsindən gəlirdilər. İSUZU markalı 7 metr uzunluğu olan yük maşınının sürücüsü Məhərrəm Azadov tikintidə işlədiləcək mişar daşlarını maşına  yükləyən  Asəf Muxtarova və Xalid Həmidova dəfələrlə deyirdi ki, daşı bir az çox yığın, bu azdır, işin hamısını başa vurmağa çatmayacaq. Mən yolların sərt yoxuşlu və çətin olmasını sürücüyə xatırlatsam da, sürücü  gülümsəyərək cavabında "Bu maşını sürən oğlan Kəlbəcərdə doğulub, dağ yolları onu heç zaman  qorxutmayıb" -deyə  məni sakitləşdirdi. 
Tikinti gedən ərazidə  Başlıbel kəndindən olan fermer təsərrüfatlarının işçiləri ilə bərabər Arif Süleymanovun rəhbərlik etdiyi "İnterenerqo" MMC- nin əməkdaşları  Sirac Muxtarov, Maarif Muxtarov, Mehman Sadıqov mişar daşlarını, qumu və sementi bu yaxınlarda istifadəyə verilmiş asma körpü vasitəsi ilə çiyinlərində Şəhidlər qəbiristanlığına daşıyırdılar. Mehman Sadıqov həm də qaynaq işlərini həyata keçirirdi. Tikinti materiallarının daşınması  işində onlara Başlıbel kənd sakinləri Xasay Salahov, Asəf Muxtarov, Xalid Həmidov, Fehruz Mamedov, Murad  Hüseynov, Əli Məmmədov, Şirvan Mənsimov və əslən Kəlbəcər rayonunun İstibulaq kəndindən olan sürücü Məhərrəm Azadov həvəslə kömək edirdilər. Gün ərzində çəkilən zəhmət axşama doğru öz bəhrəsini verdi. Asma körpüdən Şəhidlər qəbiristanlığına qədər olan hissədə pilləkənin quraşdırılması işi başa çatdı.

İşlərin başa çatması ərəfəsində Arif müəllim yenicə quraşdırılmış oturaçaqda yorğun halda əyləşib  işləyənləri müşahidə edirdi. Yaxınlaşıb  müəllifi olduğu bu yenidənqurma işinin hansı zərurətdən irəli gəldiyi barədə sual verdim.

- Arif müəllim, artıq neçə günlərdir ki, Başlıbel şəhidləri qəbiristanlığında  sizin təşəbbüsünüz , maliyyə dəstəyiniz və  rəhbərliyinizlə yenidənqurma işlərinə başlanılması barədə mətbuatda və sosial şəbəkələrdə  məlumatlar yayılmışdır.  Bu yenidənqurma işlərinin hansı zərurətdən irəli gəlməsi barədə  Sizdən eşitmək yaxşı olardı.    

- İlk olaraq, bizim bu şəhidlərin nəşlərini dövlət orqanları tərəfindən buradan çıxarılaraq Bakı şəhərinə aparıb ekskuamasiyadan keçirdikdən sonra qaytarıb yenidən burada dəfn edəndə biz ayıldıq ki, hansı vəziyyətdəyik. Yəni, hamımız üçün müqəddəs olan şəhidlərimiz  harada dəfn olunub, necə bir yerdə dəfn olunub, bundan xəbərsiz idik. Amma  ekskuamasiya ərəfəsində şəhidlərimizin necə bir  yerdə dəfn olunduğunu  gördük. Torpaqlarımız işğaldan azad olunandan bir il sonra biz buraya gəlib şəhidlərimizin dəfn olunduğu yeri gördük,. Nə qədər çətin şəraitdə , düşmənin kəndimizdə soyğun və qarətlə məşğul olduğu bir vəziyyətdə  mühasirədə qalan  və bu kahalardakı gülləborandan sağ çıxan həmkəndlilərimiz bu  12 şəhidi  təxminən bir ay müddətinə dəfn edə biliblər.  O zaman vəziyyət çox ağır idi , ona görə ki, kənddə qarətlə məşğul olan ermənilər bu qarşıda gördüyünüz yaylaqlara qədər çıxıb mal-qaranı  aparmaqla məşğul idi.  Hər  dəqiqəsi təhlükəli olan dəfn  prosesinin niyə məhz belə çətin yerdə baş tutması  da  həmin təhlükə ilə əlaqədar idi. Ona görə də əvvəlcə bu çətinliyi başa düşmək lazım idi ki, adamların cəsədləri çöldə vəhşi heyvanlara yem olmasın. Bu  dəfnin belə bir çətin relyefli ərazidə  həyata keçirilməsi  həmin qanlı hadisədən sağ çıxan adamların öldürülənlər qarşısında  son borcu idi. Bu 12 şəhiddən başqa kəndin digər ərazilərində öldürülənlər də var idi ki, onların bəzilərini burada sağ qalanlar sonralar  gizli şəkildə kənd ərazisini gəzərkən müəyyən  etmiş, Tutu nənənin nəşini Başlıbel binəsində dəfn etmişlər.  Digər şəhidlərimiz də omuşdur ki, həm kənd ərazisində , həm də yolda Kəlbəcəri tərk edib canını qurtarmaq istəyən zaman ermənilər tərəfindən vəhşicəsinə qətlə yetirilmişdilər , onların  harada dəfn olunması və ya nəşinin tapılması barədə məlumat almaq hələ də mümkün olmayıb.   
Bu Şəhidlər qəbiristanlığının  abadlaşdırılmasını biz özümüzə bir mənəvi borc hesab etdik. Biz fikirləşdik ki, elə bir abadlaşdırma işi edək ki, həm maarifləndirici nöqteyi-nəzərində, həm  də  bir mənəviyyat borcu  kimi bi işin görülməsi vacib idi .  Dəfələrlə şəhidlər ailəsi olaraq biz yığışdıq , məktublar yazdıq, ziyalılarımız da bu işə qoşularaq  dövlət orqanlarından  bu qəbiristanlığın abadlaşdırılması üçün icazə istədik. Ancaq dörd il keçməsinə baxmayaraq, təəssüf ki, bu icazəni ala bilmədik.  Bu da başa düşüləndir, çünki belə hallar Qarabağın çox kəndlərində  və şəhərlərində mövcuddur. Hər yerdə kütləvi  qətliamlar törədilmiş, kütləvi  məzarlıqlar  salınmışdır.  Yaxın bir neçə il ərzində bütün bu məzarlıqların hamısının dövlət səviyyəsində abadlaşdırılması mümkün deyil.  Ona görə də bu il  belə bir qərar verdik ki, bu şəhidlər məzarlığını  abadlaşdıraq.  Layihələndirmə işini mən öz üzərimə götürərək ilkin variant kimi kiçik bir layihə hazırladım.  Layihədə yerli şərait və relyef quruluşu  nəzərə alındı. İlkin olaraq  az da olsa , eskizlər və fotolar  oldu.  Relyefin mürəkkəbliyini  nəzərə almaqla ilk işlərə başladıq. Biz ilk olaraq işə öz işçilərimizlə başladıq.  İşə başlayanda kənddə fermer təsərrüfatı ilə məşğul olan insanlar bizə həvəslə kömək etməyə başladılar. Çətin relyfli ərazidə maşın yolunun olmadığı bir şəraitdə 280 metrlik məsafədən  kiçik bir körpünün üzərindən keçərək  13 -14 ton mişar daşı, 2 ton sement, 6 ton qum və şeben  hamısı adamların çiynində  qəbiristanlığa daşındı. Bu ağır işdə əməyi keçən hər bir kəsə dərin təşəkkürümüzü bildiririk. Əvvəlcə  kənddən şəhidlər qəbiristanlığına qədər  olan yola əl gəzdirdik ki, buraya yük maşını gələ bilsin.  Ağdam-Tərtər zonasından bizim ekskovator gəldi.  Yollarda düzəliş etdik ki, ağır tonlu yük maşını həmin yolla hərəkət edib tikinti materiallarını buraya çatdıra bilsin. Artıq 2 aya yaxındır ki, burada bizim işimiz gedir.  Qəbirlərin üstünü götürdük. Sonra  bütün Başlıbel şəhidlərinin adı yazılmış xatirə lövhəsinin də bu qəbiristanlıqda olmasını vacib saydıq. Ona görə ki, bir yerdə bizim 12 nəfər şəhidimiz var,yaxın 200 metrlikdə 13-cü şəhidimiz var, qalanları  kənarlarda dəfn olunub.  Digər bir nəşi tapılmış şəhidimiz, hansı ki, öz ailəsinin arzusu ilə kənd qəbiristanlığında dəfn olunub.  Beləliklə, 14 mülki şəhid Başlıbel kəndində dəfn olunub.  27 mülki  şəhddən 12 nəfərinin  dəfn yerləri məlum deyil. 
Həmin lövhədə hərbi şəhidlərimizin də adlarını yazmağı vacib bildik.  Belə ki, Vətən uğrunda canlarını qurban verən adamların adlarının hamısının bir yerdə olması vacibdir. Ona görə ki, kənardan ziyarətə gələn qonaqların bu lövhəyə baxanda bir təsəvvürü olmalıdır ki, bir kəndin itkisi nə dərəcədədir.   
Bu gün burada çalışan adamların hamısı o ad ilə çalışırlar ki, şəhidlərimizin ruhu şad olsun. Mən və kiçik qardaşım Qalib Əvdüləliyev də ona çalışdıq.  Bu gördüyünüz asma körpü də onun ideyası və  maliyyə dəstəyi ilə  reallaşdırılmışdır. Buranın relyefi elədir ki, çayın üstündəki balaca körpüdən keçməklə 280 metrlik  çətin güney yolunu ziyarətçilər  qət edərək Şəhidlər qəbiristanlığına çata bilirdilər. Asma körpünün inşasından  və bu korpünün yanınadək maşın yolunun açılmasından sonra isə ziyarətçilər 10 metrə yaxın hündürlüyü olan 38 metrlik asma  körpüdən keçməklə  rahat bir şəkildə şəhidlərimizin məzarlarını ziyarət edəcəklər.  Hələlik gördüyümüz işlər bunlardır. Gələcəkdə də lazım olduğu qədər  abadlaşdırma işləri olacaqdır. Mən birada çalışan bütün insanlara təşəkkür edirəm. Fikirləşirəm ki, birada işləyən insanların zəhmətini dəyərləndirmək üçün yaxın gələcəkdə  onların hamısının  adlarını əks etdirən  xatirə lövhəsi də düzəldək ki, buraya gələn ziyarətçilər  bu çətin relyefli ərazidə  şəhidlərimiz üçün necə təmənnasız zəhmət çəkdiklərinin şahidi olsunlar və hər kəs də onlara minnətdar olsun.  Bu şəhid məzarlığının abadlaşdırılması məsələsini də mən özümə bir mənəvi borc bilirəm və o borcun yerinə yetirilməsini vacib saydım.  Ona görə də bu işləri gördük. Köməyi keçən hər kəsə bir daha təşəkkürümü bildirirəm.
-Arif müəllim, çox sağ olun ! Allah canınızı həmişə sağ eləsin ! Gördüyünüz bu xeyirxah işə görə Sizə bir daha dərin  təşəkkürümü bildirirəm! 

Müsahibəni  qələmə aldı: Oqtay SALAHL, 
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü. 

Dalidag.az